PrEP me Tarovi na HIV: Na Ka Mo Kila ni Bera Ni Tekivu

Na iVola Veivuke ni PrEP kei na Tarovi ni HIV ena Vosa Vakaviti

Bula, oyau na Dr George Forgan-Smith. Au dua na vuniwai (GP, vuniwai ni matavuvale) ka cakacaka tiko e Australia. Na ivola veivuke oqo e vakarautaki me vukei iko mo cakava e dua na vakatulewa vinaka ke na yaga vei iko na PrEP se sega. Vakayagataka vakavinaka na gauna, ka kauta na nomu taro kece vei koya na nomu vuniwai.

Na cava na PrEP?

Na PrEP (pre-exposure prophylaxis, wainimate ni tarovi ni bera ni tara) e dua na wainimate o gunuva mo tarova kina na HIV. E tu kina e rua na ka bula (tenofovir disoproxil kei na emtricitabine) ena dua ga na vuanikau (tablet). Ke gunuvi vaka e vakaroti, e tarova na HIV me kakua ni rawa ni tubu ena nomu yago. E vakaraitaka na vakadidike ni, ke gunuvi vakadodonu, e yaga vakalevu na PrEP ena tarovi ni HIV.

Na ka mo kila ni bera ni tekivu

Mo HIV negative (sega ni tauvi mate) mo tekivuna kina. Ena vakadeitaka oqo na nomu vuniwai ena dua na vakatovotovo (test) ni bera ni tekivu, ka na qai vakatovotovotaki tale iko vakawasoma ni vakayagataka tiko na PrEP.
E yaga vakalevu na PrEP ke gunuvi vaka e vakaroti. E vakaraitaka na vakadidike ni, na PrEP e gunuvi vakasiga e vakalailaitaka na rerevaki ni tauvi ni HIV mai na veiyacovi me sivia na 99%. E so na lewenivanua e lailai ena vuravura era a tauvi ni HIV ka ra gunuva tiko na PrEP; na veika oqo e dau yaco wale ka dau vauca se na dua na mataqali HIV e sega ni rawa ni vakamatei (drug-resistant), se sega ni rauti na wainimate ena yago. Na gunuvi vaka e vakaroti, oya na ka e vakayagataki kina.
E tarova ga na HIV na PrEP. E sega ni tarova na veitauvi tani e veisotari ena veiyacovi (STI) me vaka na syphilis, gonorrhoea, se na chlamydia. Na condom e vakalailaitaka na rerevaki ni veitauvi oqo, ka na vakatovotovo dau ni veitauvi (STI testing) e tiki ni vakayagataki ni PrEP.
E rawa ni tarai na nomu ivi (kidney) ena PrEP. E dau yaco wale ga me lailai sara na sasava ni ivi. Na revurevu oqo e dau lailai ka dau lesu tale ke vakacegui na PrEP. Tukuna vua na nomu vuniwai ke a tu e dua na nomu leqa ni ivi se o gunuva tiko e so tale na wainimate e tarai na ivi. Ena vakatovotovotaka na cakacaka ni nomu ivi na nomu vuniwai ni bera ni tekivu kei na nomu veidikevi dau.
E tiko e dua na revurevu lailai ena kaukauwa ni sui. Tukuna vua na nomu vuniwai ke o tauvi tu na osteoporosis (malumalumu ni sui), na sui malumu, se a tu e dua na itukutuku vaka oqo ena nomu matavuvale.
Ena vakatovotovotaka na nomu ituvaki ni hepatitis B na nomu vuniwai ni bera ni tekivu, ni na wainimate ena PrEP e tarai tale ga na hepatitis B.
E so na lewenivanua era dau vakila e dua na mosi lailai ni kete ena tekivu (lomalomatua, vukivuki, kai liu). E dau vakacava wale ena imatai ni vica na macawa.
E bibi na veidikevi dau. Vakarautaka mo vakatovotovotaki vakavinaka ena bula ni veiyacovi (sexual health screen) ka veitaratara kei na nomu vuniwai ena veivula tolutolu.

Ke yaco e dua na ivakatakilakila e vakaleqai iko ena dua na gauna, vosota kei koya na nomu vuniwai.

Na kena dau gunuvi na PrEP

Na kena dau gunuvi na PrEP e vakatau ena mataqali veiyacovi o dau cakava, ni dau veisau na balavu ni gauna e yacova kina na wainimate na ivakatagedegede ni tarovi (protective level) ena veimataqali lewe ni yago.

Vei ira na tagane gay kei na biseksuale era veiyacovi vakacalavata (anal sex)

E rua na sala ena tikina oqo, ka rau cakacaka vinaka ruarua.

PrEP vakasiga

Tekivu: Tekivu gunuva e dua na vuanikau (tablet) ena veisiga. Ni oti rauta na 3 na siga ni gunuvi vakasiga, sa tarovi iko ena veiyacovi vakacalavata. Ke o gadreva na taqomaki totolo, o rawa ni gunuva vata e rua na vuanikau me nomu imatai sara ga ni iwiliwili (dose), ka yacova na ivakatagedegede ni taqomaki ena rauta na 2 na aua. Oti oya, mo gunuva tiko e dua na vuanikau ena veisiga.
Tomana: Gunuva e dua na vuanikau ena veisiga. E sega ni dodonu me dua ga na gauna ena veisiga, ia na lokuci ni dua na gauna donu e vakarawarawataka na nanumi.
Vakacegu: Ke o via vakacegu, tomana mada na gunuvi ni PrEP ni oti na nomu iotioti ni veiyacovi vakacalavata: e dua na vuanikau ni oti na 24 na aua, kei na dua na vuanikau ni oti na 48 na aua. Na rua na siga vakaikuri oqo e maroroya na ivakatagedegede ni taqomaki me ubia na veika sa qai yaco voleka. Oti oya, sa rawa ni vakacegu.

PrEP ena gauna e gadrevi (2-1-1)

Na gunuvi ena gauna e gadrevi e vakadidike vinaka vei ira na tagane gay kei na biseksuale era veiyacovi vakacalavata. Ena vakadidike (trial) na IPERGAY e vakalailaitaka na rerevaki ni HIV me rauta na 86%, ka tubu cake ki na rauta na 97% ena vakadidike e tomana ni gunuvi vakadodonu.

2 na vuanikau, vata, 2 ki na 24 na aua ni bera na veiyacovi.
1 na vuanikau ni oti na 24 na aua mai na imatai ni iwiliwili ruarua.
1 na vuanikau ni oti tale na 24 na aua (48 na aua ni oti na imatai ni iwiliwili).

Ke tomana na veiyacovi ena vica na siga, tomana na gunuvi ni dua na vuanikau ena vei-24 na aua, ka gunuva na nomu iotioti vuanikau ni oti na 48 na aua mai na iotioti ni gauna o veiyacovi kina.

Na veika bibi:

Na gunuvi ena gauna e gadrevi e cakacaka ga kei na mataqali PrEP tenofovir disoproxil/emtricitabine (TDF/FTC) (Truvada kei na kena veimataqali tale e vakarautaki).
Vakarautaka na alarm (kaila ni veivakananumi) ena vuanikau ni 24 na aua kei na 48 na aua. Na vuna ka dau leqa kina na gunuvi ena gauna e gadrevi, oya na guilecavi ni vuanikau e tomani ni sa oti na veiyacovi. Na vuanikau e tomani oqo, oya sara ga na taqomaki.
Ke o bula vata kei na hepatitis B, na PrEP ena gauna e gadrevi e sega ni veiganiti vei iko. Na gunuvi vakasiga ena vinaka duadua vei iko.

Vei ira era veiyacovi vakayalewa se vakaneovagina (yalewa, tagane veiyacovi vakatabusala, kei ira na kai trans)

Ena veiyacovi vakayalewa se vakaneovagina o dau ciqoma kina (receptive), na PrEP vakasiga na sala e vakaroti. Na tenofovir e dede cake na kena yacova na ivakatagedegede ni taqomaki ena lewe ni yago oqo ke vakatauvatani kei na veiyacovi vakacalavata, o koya gone na gunuvi vakasiga e solia na taqomaki dina duadua.

Tekivu: Gunuva e dua na vuanikau ena veisiga. Ni oti rauta na 7 na siga ni gunuvi vakasiga, sa tu vei iko na ivakatagedegede ni taqomaki ena veiyacovi vakayalewa kei na vakaneovagina. E duatani mai na veiyacovi vakacalavata, na “tekivu totolo” ena iwiliwili ruarua e sega ni vakalekalekataka oqo, o koya gone mo solia na 7 na siga taucoko.
Tomana: Gunuva e dua na vuanikau ena veisiga.
Vakacegu: Ke o via vakacegu, tomana na gunuvi ni dua na vuanikau ena veisiga me 28 na siga ni oti na nomu iotioti ni gauna ni veiyacovi e tu na rerevaki. Na gauna balavu cake oqo e maroroya na ivakatagedegede ni taqomaki me ubia na veika sa qai yaco voleka.

Bukete kei na tarovi ni bukete (contraception): Ke o rawa ni bukete ka o veiyacovi tiko vakasega ni vakayagataka na condom, nanuma ni o rawa ni bukete; vakasamataka na tarovi ni bukete ke o sega ni via vakabuketetaki. Na mataqali TDF/FTC ni PrEP e vakadonui me tomani ni o via vakabuketetaki, ni o bukete tiko, kei na gauna ni vakasucu, ka na ivakaro ni gauna oqo e sega ni okata me ka veitarovi ki na tekivu ni dua na matavuvale. Ke o bukete, vakanananu mo vakabuketetaki, se o vakasucu tiko, tukuna vua na nomu vuniwai.

Iwiliwili e yavutaki ena veiyacovi (event-based dosing, dua na sala vou mo veivosaki kaya kei na nomu vuniwai): Vei ira na ilawalawa oqo, na PrEP vakasiga na sala e tudei ka vakaroti. Na ivakaro vou cake vakavuravura (BASHH, UK, 2025) e tokona tale ga na iwiliwili e yavutaki ena veiyacovi vei ira e so era veiyacovi vakayalewa se vakaneovagina. E sega ni sa ivakarau ni veivanua kece oqo, o koya gone mo veivosaki ka vakarautaka kei na nomu vuniwai, kakua ni o tekivuna ga vakataki iko. Ke o koya na dau ciqoma na veiyacovi (receptive partner), na ivakatagedegede e tokoni oya na 2 oti na 7: 2 na vuanikau 2 ki na 24 na aua ni bera na veiyacovi, qai 1 na vuanikau ena veisiga me 7 na siga ni oti na iotioti ni gauna o veiyacovi kina. Ke o koya na dau cala (insertive partner), na ivakatagedegede e tokoni oya na 2-1-1. Na iwiliwili e yavutaki ena veiyacovi e cakacaka ga kei na mataqali TDF/FTC.

Veidikevi dau

Me tiki ni nomu ivakarau ni PrEP, o na sota kei na nomu vuniwai ena veivula tolutolu. Oqo me baleta e dua na prescription (vola ni veivuke ni wainimate) vou, na bula ni veiyacovi vakavinaka (sexual health screen), kei na vakatovotovo ni ivi, ka dua tale ga na gauna vinaka mo veivosaki kina e so na revurevu (side effects).

Sota kei na nomu vuniwai

Na PrEP e dua na wainimate e gadrevi na prescription (vola ni veivuke). Mo kila ke na yaga vei iko se sega, kei na sala cava e veiganiti kei na nomu ituvaki, veivosaki kei na dua na vuniwai se valenibula ni bula ni veiyacovi ena nomu vanua. Vakarautaka na gauna ni veidikevi ke yaco e dua na ivakatakilakila e vakaleqai iko, ke o nanuma o rawa ni vakavotari ki na HIV ni sega ni tu na taqomaki, se ke sa yaco na gauna ni nomu veidikevi ni veivula tolutolu.

Na itukutuku oqo e itukutuku raraba ka sega ni isosomi ni veivuke vakavuniwai e vakatautaki vei iko. Na PrEP e dua na wainimate e gadrevi na prescription. Veivosaki kei na nomu vuniwai ke na yaga vei iko se sega.

— Dr George Forgan-Smith, Vuniwai ni Matavuvale (GP), cakacaka tiko e Sydney kei Melbourne