PrEP Ittisa HIV'f: Utuu Hin Jalqabin Dura Wanta Beekuu Qabdu

Qajeelfama PrEP fi Ittisa HIV Afaan Oromootiin

Akkam, ani Dr George Forgan-Smith. Ogeessa fayyaa maatii (GP) Awustraaliyaa keessa hojjetuudha. Qajeelfamni kun, PrEP’n siif kan ta’uu fi ta’uu dhiisuu isaa irratti murtii beekumsa irratti hundaa’e akka goftu si gargaaruuf qophaa’e. Yeroo kee fudhadhu, gaaffii ati qabdu hunda doktora ofii keetti himadhu.

PrEP maali?

PrEP (qabxii dura ittisa, pre-exposure prophylaxis) qoricha HIV ittisuuf fudhattuudha. Wantoota hojjetan lama (tenofovir disoproxil fi emtricitabine) qaba; kunis kinniisa (tablet) tokko keessatti dhufa. Akkuma ajajametti yoo fudhatame, HIV qaama kee keessatti baayyachuu akka hin dandeenye dhorka. Qorannoon akka mul’isutti, sirritti yoo fudhatame, PrEP’n HIV ittisuu keessatti baayyee bu’a qabeessa.

Utuu hin jalqabin dura wanta beekuu qabdu

  • Jalqabuuf HIV negatiivii ta’uu qabda. Utuu hin jalqabin dura doktorri kee qorannoodhaan kana ni mirkaneessa; PrEP yeroo fudhattu keessatti immoo yeroo yerootti deebi’ee si qorata.

  • PrEP akkuma ajajametti yoo fudhatame baayyee bu’a qabeessa. Qorannoon akka mul’isutti, PrEP’n guyyaa guyyaan fudhatamu balaa HIV saalqunnamtii irraa argamu dhibbeentaa 99 ol xiqqeessa. Addunyaa guutuu keessatti namoonni baayyee muraasni utuu PrEP fudhachaa jiranuu HIV qabamaniiru; haalonni baayyee dhiqoo kun yeroo baayyee gosa vaayirasii qoricha didu wajjin yookiin qoricha qaama keessa gahaa hin taane wajjin walqabatu. Akkuma ajajametti fudhachuun isa hojjechiisudha.

  • PrEP’n HIV qofa irraa si ittisa. Dhukkuboota saalaan daddarban biroo akka sankaraa (syphilis), koophphee (gonorrhoea) yookiin klaamiidiyaa (chlamydia) irraa si hin ittisu. Koondoomiin balaa dhukkuboota kanaa xiqqeessa; qorannoon dhukkuboota saalaan daddarbanii (STI) yeroo yerootti gochuun immoo kutaa PrEP fudhachuu ti.

  • PrEP’n kalee kee miidhuu danda’a. Yeroo baayyee dhiqoo, calaltuun (filtration) kalee xiqqaachuu danda’a. Dhiibbaan kun yeroo baayyee xiqqoodha; PrEP yeroo dhaabbatu immoo deebi’a. Yoo dhibee kalee qabaattee turtee yookiin qoricha kalee miidhu biroo fudhachaa jirta ta’e doktora keetti himi. Doktorri kee utuu hin jalqabin dura fi yeroo ilaalcha idileetti hojii kalee kee ni qora.

  • Cimina lafee irratti dhiibbaa xiqqoo qaba. Yoo dhukkuba lafee laaffisuu (osteoporosis), lafee caccabaa, yookiin seenaa maatii isaanii lameenii qabaatte doktora keetti himi.

  • Doktorri kee utuu hin jalqabin dura haala hepatitis B kee ni qora, sababiin isaas qorichoonni PrEP keessa jiran hepatitis B irrattis ni hojjetu.

  • Namoonni tokko tokko yeroo jalqaban garaa kashalabbeessa salphaa qabaatu (garaa booji’uu, garaa dhiibuu, bobbaa laaftuu). Kun yeroo baayyee torban muraasa jalqabaa keessatti ni tasgabbaa’a.

  • Ilaalchi idilee barbaachisaadha. Ji’a 3’n 3’n qorannoo fayyaa saalaa guutuu fi doktora kee wajjin walgahii karoorfadhu.

Yeroo kamiyyuu mallattoon si yaaddessu yoo si mudate, doktora kee wajjin haasa’i.

PrEP akkamitti fudhatama

Akkaataan PrEP itti fudhattu gosa saalqunnamtii ati irra caalaa raawwattu irratti hundaa’a; sababiin isaas qorichni sadarkaa ittisaa qaama gosa gara garaa keessatti gahuuf yeroo gara garaa fudhata.

Dhiirota wal-fakkii (gay) fi saala lamaan (bisexual) saalqunnamtii dudduuba (anal) raawwataniif

Asitti filannoon lama jira; lameenuu sirritti hojjetu.

PrEP guyyaa guyyaan

  • Jalqabuu: Guyyaa guyyaan kinniisa (tablet) tokko fudhachuu jalqabi. Kinniisa guyyaa guyyaan guyyaa 3 booda, saalqunnamtii dudduubaaf ittifamteetta. Yoo ittisa dafee barbaadde, akka dozii jalqabaa keetiitti kinniisa lama walitti fudhachuu dandeessa; kunis sa’aatii 2 keessatti sadarkaa ittisaa ni gaha. Sana booda, guyyaa guyyaan kinniisa tokko fudhachuu itti fufi.
  • Itti fufuu: Guyyaa guyyaan kinniisa tokko fudhadhu. Yeroo wal-fakkaatutti fudhachuun dirqama miti; haa ta’u malee yeroo murtaa’e filachuun yaadachuu salphisa.
  • Dhaabuu: Saalqunnamtii dudduuba kee isa dhumaa booda PrEP fudhachuu itti fufi: sa’aatii 24 booda kinniisa tokko, sa’aatii 48 booda immoo kinniisa tokko. Guyyoonni dabalataa lamaan kun, qabxii dhiyeenya kana taʼe kamiyyuu haguuguuf, sadarkaa ittisaa ni eegu. Sana booda xumurte.

PrEP yeroo barbaachisetti (2-1-1)

Dozii yeroo barbaachisetti, dhiirota wal-fakkii fi saala lamaan saalqunnamtii dudduuba raawwatan keessatti sirritti qoratameera. Qorannoo IPERGAY keessatti balaa HIV gara dhibbeentaa 86’n xiqqeesseera; qorannoo itti aanu keessatti immoo yeroo sirritti fudhatametti gara dhibbeentaa 97’tti ol guddateera.

  • Kinniisa 2, walitti, saalqunnamtii dura sa’aatii 2 hanga 24.
  • Kinniisa 1, dozii dachaa jalqabaa sanaa booda sa’aatii 24.
  • Kinniisa 1, sana booda sa’aatii 24 (dozii jalqabaa booda sa’aatii 48).

Yoo saalqunnamtiin guyyoota muraasaaf itti fufe, sa’aatii 24’n 24’n kinniisa tokko fudhachuu itti fufi; kinniisa kee isa dhumaa immoo yeroo dhumaa saalqunnamtii raawwatte booda sa’aatii 48 fudhadhu.

Qabxiilee ijoo:

  • Dozii yeroo barbaachisetti gosa PrEP tenofovir disoproxil/emtricitabine (TDF/FTC) qofa wajjin hojjeta (Truvada fi jeneeriikota isaa).
  • Kinniisota sa’aatii 24 fi sa’aatii 48 sanaaf alarmii (yaadachiisa) kaa’i. Karaan dozii yeroo barbaachisetti itti baayyee fashalu, erga saalqunnamtiin xumurame booda kinniisota hordoffii dagachuudha. Kinniisonni hordoffii sun ittisa isaati.
  • Yoo hepatitis B wajjin jiraatte, PrEP yeroo barbaachisetti siif hin mijatu. Guyyaa guyyaan isa irra wayyaadha.

Namoota saalqunnamtii dhaqna (vaginal) yookiin neovaginal raawwataniif (dubartoota, dhiirota saala faallaa jaallatan, fi namoota muuxannoo trans qaban)

Saalqunnamtii dhaqnaa fi neovaginal fudhataa (receptive)‘f, PrEP guyyaa guyyaan karaa gorfamuudha. Tenofovir qaama kana keessatti sadarkaa ittisaa gahuuf, saalqunnamtii dudduubaa caalaa yeroo dheeraa fudhata; kanaaf fudhannaan guyyaa guyyaa ittisa amanamaa caalu kenna.

  • Jalqabuu: Guyyaa guyyaan kinniisa tokko fudhadhu. Kinniisa guyyaa guyyaan guyyaa 7 booda, saalqunnamtii dhaqnaa fi neovaginal’f sadarkaa ittisaa qabaatta. Saalqunnamtii dudduubaa irraa adda, dozii dachaadhaan “jalqabbii dafaa” yeroo kana hin gabaabsu; kanaaf guyyaa 7 guutuu kenni.
  • Itti fufuu: Guyyaa guyyaan kinniisa tokko fudhadhu.
  • Dhaabuu: Yeroo balaa kee isa dhumaa booda, guyyaa 28‘f guyyaa guyyaan kinniisa tokko fudhachuu itti fufi. Yeroon dheeraan kun, qabxii dhiyeenya kana taʼe kamiyyuu haguuguuf, sadarkaa ittisaa ni eega.

Ulfa fi ittisa ulfaa: Yoo ulfaa’uu dandeessuu fi koondoomii malee saalqunnamtii raawwachaa jirta ta’e, ulfaa’uu akka dandeessu hin dagatin; yoo ulfaa’uu hin yaalle ta’e ittisa ulfaa yaadi. Gosti PrEP TDF/FTC, yeroo ulfaa’uuf yaalan, yeroo ulfaa fi yeroo harma hoosisanitti itti fufuuf mijataa ta’ee fudhatama; qajeelfamoonni ammaa akka gufuu maatii hundeessuutti isa hin ilaalan. Yoo ulfa qabaatte, ulfa karoorfachaa jirta, yookiin harma hoosisaa jirta ta’e doktora keetti himi.

Fudhannaa taatee irratti hundaa’e (filannoo haaraa doktora kee wajjin irratti mari’attu): Garee kanaaf, PrEP guyyaa guyyaan filannoo sirrii, gorfamaa ti. Qajeelfamoonni idil-addunyaa haaraan (BASHH, UK, 2025), namoota saalqunnamtii dhaqnaa yookiin neovaginal fudhataa (receptive) raawwatan tokko tokkoof fudhannaa taatee irratti hundaa’es ni deeggaru. Kun ammallee iddoo hundatti sirna idilee miti; kanaaf ofuma keetiin jalqabuu mannaa doktora kee wajjin kaasiitii karoorfadhu. Yoo ati qaama fudhataa (receptive) taate, akkaataan deeggarame 2 ergasii 7‘dha: saalqunnamtii dura sa’aatii 2 hanga 24 kinniisa 2, ergasii yeroo dhumaa saalqunnamtii raawwatte booda guyyaa 7’f guyyaa guyyaan kinniisa 1. Yoo ati qaama galchaa (insertive) taate, akkaataan deeggarame 2-1-1‘dha. Fudhannaan taatee irratti hundaa’e gosa TDF/FTC qofa wajjin hojjeta.

Ilaalcha idilee

Akka kutaa rutiinii PrEP idileetti, ji’a 3’n 3’n doktora kee ni argita. Kunis ajaja qorichaa haaraaf, qorannoo fayyaa saalaa guutuuf, fi ilaalcha kaleef; akkasumas dhiibbaalee cinaa kamiyyuu irratti haasa’uuf carraa gaariidha.

Doktora kee argadhu

PrEP qoricha ajaja qorichaa barbaachisuudha. PrEP’n siif kan ta’uu fi filannoon kam haala keetiif akka mijatu beekuuf, doktora yookiin kilinika fayyaa saalaa iddoo ati jirtuutti haasa’i. Yoo mallattoon si yaaddessu si mudate, yoo ittisni utuu hin jiraatin HIV’f saaxilamteerta jettee yaadde, yookiin yeroon ilaalcha ji’a 3’n 3’n kee gahe, beellama qabadhu.

Odeeffannoon kun uumamaan waliigalaa dha; bakka gorsa fayyaa dhuunfaa hin bu’u. PrEP qoricha ajaja qorichaa barbaachisuudha. Siif kan ta’uu fi ta’uu dhiisuu isaa doktora kee wajjin haasa’i.

— Dr George Forgan-Smith, Ogeessa Fayyaa Maatii (GP)