ፕሬፕ (PrEP) ንምክልኻል ኤች.ኣይ.ቪ (HIV)፦ ቅድሚ ምጅማርካ ክትፈልጦ ዘሎካ

መምርሒ ፕሬፕ (PrEP) ብትግርኛ ንምክልኻል ኤች.ኣይ.ቪ (HIV)

ሰላም፡ ኣነ ዶክተር ጆርጅ ፎርጋን-ስሚዝ እበሃል። ኣብ ኣውስትራልያ ዝሰርሕ ሓኪም ሕክምና ስድራቤት (GP) እየ። እዚ መምርሒ እዚ ፕሬፕ ንዓኻ ዝሰማማዕ ምዃኑን ዘይምዃኑን ብዛዕባ እተሓበረ ውሳነ ክትወስድ ንምሕጋዝ እዩ። ግዜኻ ወሲድካ ኣንብቦ፡ ዝኾነ ሕቶ እንተሃልዩካ ድማ ናብ ናትካ ሓኪም ኣቕርቦ።

ፕሬፕ (PrEP) እንታይ እዩ?

ፕሬፕ (PrEP — ቅድሚ ምቅላዕ ዝውሰድ መከላኸሊ መድሃኒት) ኤች.ኣይ.ቪ ንምክልኻል እትወስዶ መድሃኒት እዩ። ክልተ ንጡፋት ባእታታት (ተኖፎቪር ዲሶፕሮክሲል [tenofovir disoproxil]ን ኤምትሪሲታቢን [emtricitabine]ን) ኣብ ሓንቲ ከኒና ሒዙ ይርከብ። ከምቲ እተኣዘዘ ተወሲዱ፡ ኤች.ኣይ.ቪ ኣብ ኣካላትካ ክራባሕ ይኽልክሎ። መጽናዕትታት ከም ዘረጋግጾ፡ ብግቡእ ምስ ዝውሰድ፡ ፕሬፕ ኤች.ኣይ.ቪ ኣብ ምክልኻል ኣዝዩ ውጽኢታዊ እዩ።

ቅድሚ ምጅማርካ፦ እቶም ቀንዲ ነጥብታት

ንምጅማር ካብ ኤች.ኣይ.ቪ ነጻ (ኤች.ኣይ.ቪ ኔጋቲቭ) ክትከውን ኣሎካ። ቅድሚ ምጅማርካ ሓኪምካ ብመርመራ ከረጋግጾ እዩ፡ ኣብቲ ፕሬፕ እትወስደሉ እዋን ድማ ብስሩዕ እንደገና ክትምርመር ኢኻ።
ፕሬፕ ከምቲ እተኣዘዘ ምስ ዝውሰድ ኣዝዩ ውጽኢታዊ እዩ። መጽናዕትታት ከም ዘርእዮ፡ ዕለታዊ ፕሬፕ ብጾታዊ ርክብ ኤች.ኣይ.ቪ ናይ ምሓዝ ሓደጋ ካብ 99% ንላዕሊ ይንክዮ። ኣብ መላእ ዓለም ውሑዳት ሰባት ፕሬፕ እናወሰዱ ከለዉ ኤች.ኣይ.ቪ ሒዞም እዮም፤ እዞም ብሉጻት ኩነታት እዚኦም መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ጸረ-መድሃኒት ዝጸንዕ ዓይነት ቫይረስ ወይ ኣብ ኣካላት እኹል መድሃኒት ዘይምህላው ዝተኣሳሰሩ እዮም። ከምቲ እተመኽረ ምውሳዱ እዩ ውጽኢታዊ ዝገብሮ።
ፕሬፕ ካብ ኤች.ኣይ.ቪ ጥራይ እዩ ዝከላኸል። ካብ ካልኦት ብጾታዊ ርክብ ዝመሓላለፉ ረኽስታት (STIs) ከም ቂጥኝ (syphilis)፡ ጨብጢ (gonorrhoea) ወይ ክላሚድያ (chlamydia) ኣይከላኸልን እዩ። ኮንዶም ናይ እዞም ረኽስታት እዚኦም ሓደጋ ይንክይ፡ ስሩዕ መርመራ STI ድማ ክፋል ናይ ፕሬፕ ምውሳድ እዩ።
ፕሬፕ ኣብ ኩሊትካ ጽልዋ ክገብር ይኽእል እዩ። ብሳሕቲ ኣብ ምጽራይ ኩሊት ምንካይ ክህሉ ይኽእል እዩ። እዚ ጽልዋ መብዛሕትኡ ግዜ ንእሽቶ እዩ፡ ፕሬፕ ምስ ዝቋረጽ ድማ ይምለስ። ጸገም ኩሊት ኣጋጢሙካ እንተ ነይሩ ወይ ኣብ ኩሊት ጽልዋ ዘለዎም ካልኦት መድሃኒታት እትወስድ እንተ ኾይንካ ንሓኪምካ ንገሮ። ሓኪምካ ቅድሚ ምጅማርካን ኣብ ስሩዕ ምርመራታትካን ኣሰራርሓ ኩሊትካ ይምርምር።
ኣብ ጥንካረ ኣዕጽምቲ (bone density) ንእሽቶ ጽልዋ ኣሎ። ኦስቲዮፖሮሲስ (osteoporosis)፡ ተሰባሪ ኣዕጽምቲ ወይ ኣብ ስድራቤትካ ታሪኽ ናይ ሓደ ካብዚኦም እንተሃልዩ ንሓኪምካ ንገሮ።
ሓኪምካ ቅድሚ ምጅማርካ ኩነታት ሄፓታይተስ ቢ (hepatitis B) ናትካ ክምርምር እዩ፡ ምኽንያቱ እቲ ኣብ ፕሬፕ ዘሎ መድሃኒታት ኣብ ሄፓታይተስ ቢ እውን ስለ ዝሰርሕ።
ገሊኦም ሰባት ኣብ መጀመርታ ቀሊል ጸገም ከብዲ ይረኽቡ (ዕግርግር፡ ምንፋሕ ከብዲ፡ ልሕሉሕ ሰገራ)። እዚ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ውሽጢ እተን ቀዳሞት ሒደት ሰሙናት ይሃድእ።
ስሩዕ ምርመራ ኣገዳሲ እዩ። ኣብ ነፍሲ ወከፍ 3 ኣዋርሕ ምሉእ መርመራ ጥዕና ጾታ ከምኡ’ውን ምስ ሓኪምካ ምርኻብ መድብ።

ኣብ ዝኾነ እዋን ዘጨንቐካ ምልክት እንተ ኣማዕቢልካ፡ ምስ ሓኪምካ ተዘራረብ።

ፕሬፕ ከመይ ጌርካ ይውሰድ

ፕሬፕ ከመይ ጌርካ ከም እትወስዶ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ዓይነት ጾታዊ ርክብካ ይምርኮስ፡ ምኽንያቱ እቲ መድሃኒት ኣብ እተፈላለየ ቲሹ (ስጋ) መከላኸሊ ደረጃ ንምብጻሕ እተፈላለየ ግዜ ስለ ዝወስደሉ።

ንጌይን ባይሴክሹዋላትን ሰብኡት ኣናላዊ (ብመንገዲ መቐመጫ) ጾታዊ ርክብ ዝፍጽሙ

ኣብዚ ክልተ ኣማራጺታት ኣለዉ፡ ክልቲኦም ድማ ጽቡቕ ይሰርሑ።

ዕለታዊ ፕሬፕ

ምጅማር፦ ኣብ መዓልቲ ሓንቲ ከኒና ምውሳድ ጀምር። ድሕሪ ኣስታት 3 መዓልታት ዕለታዊ ከኒናታት፡ ንኣናላዊ ጾታዊ ርክብ ትኹላዕ (ትኽላኸል) ኢኻ። ቀልጢፍካ ምክልኻል እንተ ኣድልዩካ፡ ከም ናይ መጀመርታ ዶዝካ ክልተ ከኒናታት ብሓንሳብ ክትወስድ ትኽእል ኢኻ፡ እዚ ድማ ኣብ ኣስታት 2 ሰዓታት ውሽጢ መከላኸሊ ደረጃ ይበጽሕ። ድሕሪኡ ኣብ መዓልቲ ሓንቲ ከኒና ምውሳድ ቀጽል።
ምቕጻል፦ ኣብ መዓልቲ ሓንቲ ከኒና ውሰድ። ኩሉ ግዜ ኣብ ሓደ ሰዓት ክኸውን ኣየድልን፡ እንተኾነ ግን እተወሰነ ሰዓት ምሓዝ ንምዝካር ይቐልል።
ምቁራጽ፦ ድሕሪ እታ ናይ መወዳእታ ኣናላዊ ጾታዊ ርክብካ ፕሬፕ ምውሳድ ቀጽል — ድሕሪ 24 ሰዓታት ሓንቲ ከኒና፡ ድሕሪ 48 ሰዓታት ድማ ሓንቲ ከኒና። እዘን ክልተ ተወሰኽቲ መዓልታት ንቐረባ እዋን ምቅላዕ ንምሽፋን መከላኸሊ ደረጃ ይሕልዋ። ድሕሪኡ ወዲእካ ኢኻ።

ብኣድላይነት ዝውሰድ ፕሬፕ (2-1-1)

ብኣድላይነት ዝውሰድ ዶዝ ኣብ ኣናላዊ ጾታዊ ርክብ ዝፍጽሙ ጌይን ባይሴክሹዋላትን ሰብኡት ጽቡቕ ጌሩ እተጸንዐ እዩ። ኣብቲ IPERGAY ዝብሃል መጽናዕቲ ሓደጋ ኤች.ኣይ.ቪ ብኣስታት 86% ኣጉዲሉዎ፡ ብግቡእ ምስ ዝውሰድ ኣብቲ ቀጻሊ መጽናዕቲ ድማ ናብ ኣስታት 97% ደይቡ።

2 ከኒናታት፡ ብሓንሳብ፡ ቅድሚ ጾታዊ ርክብ 2 ክሳብ 24 ሰዓታት።
1 ከኒና፡ ድሕሪ እታ ቀዳመይቲ ድርብ ዶዝ 24 ሰዓታት።
1 ከኒና፡ ድሕሪኡ 24 ሰዓታት (ድሕሪ እታ መጀመሪ ዶዝ 48 ሰዓታት)።

ጾታዊ ርክብ ንብዙሕ መዓልታት እንተ ቐጺሉ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 24 ሰዓታት ሓንቲ ከኒና ምውሳድ ቀጽል፡ እታ ናይ መወዳእታ ድማ ካብታ ናይ መወዳእታ ጾታዊ ርክብ ዝፈጸምካላ ግዜ 48 ሰዓታት ድሕሪኡ ውሰዳ።

ቀንዲ ነጥብታት፦

ብኣድላይነት ዝውሰድ ዶዝ ምስቲ ተኖፎቪር ዲሶፕሮክሲል/ኤምትሪሲታቢን (TDF/FTC) ዓይነት ፕሬፕ ጥራይ እዩ ዝሰርሕ (Truvadaን ጀነሪካቱን)።
ነተን ናይ 24ን 48ን ሰዓታት ከኒናታት ኣላርም ኣቐምጥ። እቲ ብዝበዝሐ ብኣድላይነት ዝውሰድ ዶዝ ዝፈሽለሉ መንገዲ፡ ጾታዊ ርክብ ምስ ተወድአ እተን ዝስዕባ ከኒናታት ምርሳዕ እዩ። እተን ዝስዕባ ከኒናታት እየን እቲ ምክልኻል።
ምስ ሄፓታይተስ ቢ (hepatitis B) እትነብር እንተ ኾይንካ፡ ብኣድላይነት ዝውሰድ ፕሬፕ ንዓኻ ኣይሰማማዕን እዩ። ዕለታዊ እዩ እቲ ዝበለጸ።

ንቫጂናዊ ወይ ኒዮ-ቫጂናዊ ጾታዊ ርክብ ዝፍጽሙ (ኣንስቲ፡ ሄትሮሰክሹዋል ሰብኡት፡ ከምኡ’ውን ናይ ትራንስ ተመኩሮ ዘለዎም ሰባት)

ንተቐባሊ ቫጂናዊን ኒዮ-ቫጂናዊን ጾታዊ ርክብ፡ ዕለታዊ ፕሬፕ እዩ እቲ ዝምከር ኣገባብ። ተኖፎቪር ኣብዞም ቲሹታት እዚኦም መከላኸሊ ደረጃ ንምብጻሕ ካብ ናይ ኣናላዊ ጾታዊ ርክብ ንላዕሊ ግዜ ይወስድ፡ ስለዚ ዕለታዊ ዶዝ እቲ ዝኣምነሉ ምክልኻል ይህብ።

ምጅማር፦ ኣብ መዓልቲ ሓንቲ ከኒና ውሰድ። ድሕሪ ኣስታት 7 መዓልታት ዕለታዊ ከኒናታት፡ ንቫጂናዊን ኒዮ-ቫጂናዊን ጾታዊ ርክብ መከላኸሊ ደረጃ ይህልወካ። ብዘይከም ኣናላዊ ጾታዊ ርክብ፡ ድርብ-ዶዝ “ቅልጡፍ ጅማሮ” ነዚ ኣየሕጽሮን እዩ፡ ስለዚ ምሉእ 7 መዓልታት ሃቦ።
ምቕጻል፦ ኣብ መዓልቲ ሓንቲ ከኒና ውሰድ።
ምቁራጽ፦ ድሕሪ እታ ናይ መወዳእታ ኣብ ሓደጋ ዝነበርካላ ግዜ ን 28 መዓልታት ኣብ መዓልቲ ሓንቲ ከኒና ምውሳድ ቀጽል። እቲ ዝነውሐ ጭራ ንቐረባ እዋን ምቅላዕ ንምሽፋን መከላኸሊ ደረጃ ይሕልዎ።

ጥንስን ምክልኻል ጥንስን፦ ክትጠንሲ እትኽእልን ብዘይ ኮንዶም ጾታዊ ርክብ እትፍጽምን እንተ ኾይንኪ፡ ክትጠንሲ ከም እትኽእሊ ኣይትረስዒ፤ ክትጠንሲ ዘይትደልዪ እንተ ኾይንኪ ብዛዕባ ምክልኻል ጥንሲ ሕሰቢ። እቲ TDF/FTC ዓይነት ፕሬፕ ኣብ እዋን ምፍታን ምጥናስ፡ ኣብ እዋን ጥንሲ፡ ከምኡ’ውን ኣብ እዋን ምጥባው ንምቕጻል ግቡእ ኮይኑ ይምከር፡ ህሉዋት መምርሒታት ድማ ከም ዕንቅፋት ናይ ምምስራት ስድራቤት ኣይሪኦዎን እዮም። ጥንስቲ እንተ ኾይንኪ፡ ጥንሲ እትውጥኒ እንተ ኾይንኪ ወይ እተጥብዊ እንተ ኾይንኪ ንሓኪምኪ ንገሪ።

ኣብ ኩነት ዝተመርኮሰ ዶዝ (ምስ ሓኪምካ ክትዘራረበሉ ዝግባእ ሓድሽ ኣማራጺ)፦ ንዚ ጉጅለ እዚ ዕለታዊ ፕሬፕ እዩ እቲ መደበኛን ዝምከርን ኣማራጺ። ሓደስቲ ኣህጉራዊ መምርሒታት (BASHH፡ ዓባይ ብሪጣንያ፡ 2025) ንገለ ተቐባሊ ቫጂናዊ ወይ ኒዮ-ቫጂናዊ ጾታዊ ርክብ ዝፍጽሙ ሰባት ኣብ ኩነት ዝተመርኮሰ ዶዝ እውን ይድግፉ። እዚ ገና ኣብ ኩሉ ቦታ መደበኛ ኣይኮነን፡ ስለዚ ባዕልኻ ካብ ምጅማር ሓሊፍካ ምስ ሓኪምካ ኣልዕሎን መድቦን። ተቐባሊ መጻምድቲ እንተ ኾይንካ፡ እቲ እተደገፈ መደብ 2 ጸኒሕካ 7 እዩ፦ ቅድሚ ጾታዊ ርክብ 2 ክሳብ 24 ሰዓታት 2 ከኒናታት፡ ድሕሪኡ ካብታ ናይ መወዳእታ ጾታዊ ርክብ ዝፈጸምካላ ግዜ ን 7 መዓልታት ኣብ መዓልቲ 1 ከኒና። ኣእታዊ መጻምድቲ እንተ ኾይንካ፡ እቲ እተደገፈ መደብ 2-1-1 እዩ። ኣብ ኩነት ዝተመርኮሰ ዶዝ እውን ምስቲ TDF/FTC ዓይነት ጥራይ እዩ ዝሰርሕ።

ስሩዕ ምርመራ

ከም ክፋል ናይ ንቡር ስርዓተ ፕሬፕ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 3 ኣዋርሕ ሓኪምካ ክትርኢ ኢኻ። እዚ ንሓድሽ ትእዛዝ መድሃኒት፡ ምሉእ መርመራ ጥዕና ጾታ፡ ከምኡ’ውን ምርመራ ኩሊት እዩ፡ ብዛዕባ ዝኾነ ጎናዊ ሳዕቤናት ንምዝርራብ ድማ ጽቡቕ ኣጋጣሚ እዩ።

ሓኪምካ ርኸብ

ፕሬፕ ብትእዛዝ ሓኪም ዝውሰድ መድሃኒት እዩ። ንዓኻ ዝሰማማዕ ምዃኑን ኣየናይ ኣማራጺ ንኩነታትካ ከም ዝሰማማዕን ንምፍላጥ፡ ኣብቲ ዘለኻዮ ቦታ ምስ ሓደ ሓኪም ወይ ክሊኒክ ጥዕና ጾታ ተዘራረብ። ዘጨንቐካ ምልክት እንተ ኣማዕቢልካ፡ ብዘይ ምክልኻል ንኤች.ኣይ.ቪ ተቓሊዕካ ክትከውን ትኽእል ኢኻ ኢልካ እንተ ሓሲብካ፡ ወይ ናይ 3-ኣዋርሕ ምርመራኻ ግዜኡ እንተ በጺሑ፡ ቆጸራ ሓዝ።

እዚ ሓበሬታ ሓፈሻዊ ባህሪ ዘለዎ ኮይኑ ንውልቃዊ ሕክምናዊ ምኽሪ ዝትክእ ኣይኮነን። ፕሬፕ ብትእዛዝ ሓኪም ዝውሰድ መድሃኒት እዩ። ንዓኻ ዝሰማማዕ ምዃኑ ምስ ሓኪምካ ተዘራረብ።

— ዶክተር ጆርጅ ፎርጋን-ስሚዝ፡ ሓኪም ሕክምና ስድራቤት (GP)